ماقالە ۋە لېكسىيەلەردە سۆز ئىشلىتىش سەنئىتى

ماقالە ۋە لېكسىيەلەردە سۆز ئىشلىتىش سەنئىتى

تېما بەكلا دەبدەبىلىك بولۇپ قالدى سەل. بۇ يەردە مەن چەتئەلگە چىقىپ ئوقۇش جەريانىدىكى ئاكادېمىك يېزىقچىلىق ھەققىدە بەزى تەجرىبىلەرنى ئورتاقلاشماقچى.

بەكرەك تەكىتلەشكە تېگىشلىك نەرسە ئىككى:

1. ئىنگىلىز تىلى ئۇيغۇر تىلىغا پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان بىر تىل، ئوخشىمىغان تىل سىستېمىسىدا. ئۇيغۇر تىلى ئالتاي تىل سىستېمىسى تۈرك تىلى گۇرۇپپىسىغا كىرسە، ئىنگىلىز تىلى ھىندى-ياۋرۇ تىل سىستېمىسىنىڭ گېرمان تىلى گۇرۇپپىسىغا كىرىدۇ. ئوي-پىكىرنى ئىپادىلەش كۆپ پەرقلىنىدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا جۈملىدىكى ئەڭ مۇھىم تەركىبىنىڭ بېرى بولغان خەۋەر (ھەرىكەت) جۈملىنىڭ ئەڭ ئاخىرىدا كېلىدۇ. ئىنگىلىز تىلىدا بولسا خىتايچىغا ئوخشاش ئىگىنى ئەگىشىپلا كېلىدۇ. مۇنداقچە ئېيتقاندا، بىز كۆپىنچە ھاللاردا مەقسەتنى، ياكى مۇھىم نۇقتىنى ئاخىرىغا ئېلىپ قويىمىز. ئىنگلىزلار بولسا بەكلا ئۇدۇل، مۇھىم نۇقتىنى ئەڭ باشتا ئىپادىلەيدۇ، يەنى بۇلاردا ئەگىتىپ گەپ قىلىدىغان ئىش يوق. تىل ئاساسىدىكى تەپەككۇر پەرىقىدىن بولغان ئىپادىلەش كۆزگە خىلىلا چېلىقىدۇ. شۇنداق ئىكەن، ياخشى بىر ماقالە يېزىش ياكى لېكسىيە بېرىش ئۈچۈن بۇ تەرەپلەرگە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىلىشى، ئامال بار ئىنگىلىزلارنىڭ (نىمىسلارمۇ ئوخشاش) پىكىر قىلىش تۇرغۇسىدا تۇرۇپ تەييارلىق قىلىنسا، ئۈنۈمى ياخشى بولۇشى مۇمكىن.

2. مەيلى باكلاۋېر بولۇڭ ياكى دوكتۇر بولۇڭ، سىزنىڭ كەسپى ماقالىڭىز بىردەك ئاكادېمىك ئۇسلۇبتا يېزىلىشى كېرەك. ئاكادېمىك ئۇسلۇب خۇددى چۈشەندۈرۈش خاراكتېرىدىكى ماقالىدەك، ھېسسىياتتىن خالىي، ئۇدۇل ھەم قۇرغاق يېزىلىشى كېرەك. بەزى ئوقۇغۇچىلار بۇ تەرەپلەرگە دىققەت قىلماي، ئەدەبىياتتا ئىشلىتىلىدىغان تىلنى ئاكادېمىك تىلىغا ئارلاشتۇرۋېلىش بەك كۆپ ئۇچرايدۇ. ئامال بار سۈپەت سۆزلىرى ئىشلىتىلمەسلىك كېرەك، بولۇپمۇ دەرىجىسى يۇقىرىلىرى. ئۈندەش بەلگىگە ئورۇن يوق، قەتئىي خالىي بولۇشى كېرەك، ھەتتا بايقىغان نەرسىڭىز دۇنيانى زىلزىلىگە سالىدىغان نەرسە بولسىمۇ ئوخشاش. كېسىپ چىقىرىلىدىغان يەكۈنلەر ئامال بار بولماسلىقى كېرەك. يەنى مۇتلەق نەرسىلەر ئىلىم-پەندە كەمدىن-كەم ئۇچرايدۇ، شۇڭا ئېھتىماللىقنى ئاساس قىلىش كېرەك. مىسالەن: ”تەجرىبە نەتىجىسى مۇنداق چىقتى، بۇ خىل ھادىسە قارىماققا مۇنداق مۇناسىۋەتنى بەلگىلەيدىغاندەك تۇرىدۇ“ (”it shows…. appears to be“) دېگەندەك.

قوشۇمچە:

پەقەت بىر نەچچە ئاپتور ئىسمى تەڭ يېزىلغان ژۇرناللاردىكى ئىلمى ماقالىلەردىلا بىرىنچى شەخىس تىلى ئىشلىتىلمەستىن، كۆپلۈك ئىگە ”We“ ئىشلىتىلىدۇ. لېكىن ماگىستىرلىق، دوكتۇرلۇق ماقالىلەردە بىردەك بىرىنچى شەخىس ”I“ ئىشلىتىلىشى كېرەك. چۈنكى ئۇ سىز بىر ئادەمنىڭ ماقالىسى، ئەمگەك سىزنىڭ، بەلكى يىتەكچىڭىزنىڭ نۇرغۇن پىكىرلىرى، كۆرسەتمىلىرى بار، شۇنداقتىمۇ كۆپلۈك شەكلىنى ئىشلىشتىن ھەزەر ئەيلەڭ. ئۇنداق بولمىغاندا، كىشىلەرگە خاتا چۈشەنچە بېرىپ قويىسىز.

جۇڭگودا ئىنگىلىز تىلى ئىمتېھانلىرى شۇ قەدەر غەلىتە ئېلىنىدىكى، ئەتەي مۇرەككەپ ھەم تەس جۈملىلەر، ھەم بەك ئۇزۇن جۈملىلەرنى چۈشىنىش مەقسەت بولغاندەكلا. بۇ كىشىگە ئۇزۇن جۈملىلەرنىڭ رولىنى مۇھىم كۆرسىتىپ قويىدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ پۈتۈنلەي خاتا. ھەققى ئاكادېمىيە تىلىدا، ئۇزۇن جۈملىلەر ئەڭ قارشى ئېلىنمايدۇ. مەيلى سىز ”ۋە، ھەم“ سۆزلىرىنى ئىشلىتىڭ، ئوخشاشلا ناچار تەسىر بېرىسىز. ئامال بار ئۇزۇن جۈملە ئىشلەتمەڭ. تىل قانچە ئاددى بولسا شۇنچە ياخشى. سىزنىڭ ئەڭ چوڭ ۋەزىپىڭىز، ئاددى جۈملە ئىچىدە ئەڭ مۇۋاپىق سۆزنى تاللاپ چۈشەندۈرۈش مەقسىتىگە يېتىش. ھەرگىز خالىغانچە سۆز تاللىماڭ، ئورۇنسىز سۆز ھەم جۈملىلەردىن ئامال بار ساقلىنىڭ. سۆزنىڭ مەنىسى بەكلا مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ، چوقۇم ئىپادىلىمەكچى بولغان نەرسىگە ياكى تەجرىبە-ھادىسىنى چۈشەندۈرۈشكە ماس كېلىشى كېرەك. مەن كۆرگەن پروفېسسورلارنىڭ ھەممىسى ئىشلەتكەن سۆزگە بەكلا دىققەت قىلىدۇ، سۆزنىڭ مەنىسىگە بەكلا ئېسىلىۋالىدۇ. بەزى سۆزلەرنى ئىپادىلىمەكچى بولغان مەنىگە يېقىن دەپ تاللىشىڭىز مۇمكىن، يېقىن كەلسە يېتەرلىك ئەمەس، ئامال بار ئەڭ ماس كەلسۇن.

سۆز ئىشلىتىشنى ئۆگىنىش ئۈچۈن ئامال بار ئەڭ داڭلىق ژۇرناللارغا يېزىلغان، بىرىنچى ئاپتورى ئىنگىلىز تىللىق ياكى شىمالى ياۋرۇپالىق بولغان ماقالىلەرنى تاللاپ ئوقۇڭ. سۆز ئىشلىتىشىگە ئالاھىدە ئېتىبار بېرىڭ، ھەممىدىن ياخشى مەشىق شۇ. قانچە كۆپ ئوقۇسىڭىز، شۇ قېلىپنى شۇنچە ئاسان چۈشىنىسىز. ئىلىم-پەن تىلى ئاجايىپ قۇرغاق، ھېسسىياتسىز ھەم سوغۇق تىل، كۆنۈش كېرەك.

لېكسىيە بېرىش ھەققىدە:

كۆپىنچە 3-دۇنيادىن كەلگەن ئوقۇغۇچىلاردا بىر خىل ئورتاقلىق بار. ppt دا ئىشلىگەن لېكسىيىسىنى بەكلا رەڭدار قىلىۋېتىدۇ، ھەم ئىشلىتىدىغان ھەرىكەتلىك نەرسىلەر كۆپ بولىدۇ. مىسالەن خەتلەر مىدىرلاپ كېرىدىغان، رەسىملەر پىرقىراپ چىقىدىغان، خۇددى كارتونلاردەكلا. تەگلىك بەكلا رەڭدار ياكى رەسىملىك. ئەڭ ياخشى ئۇسلۇب: ئاق تەگلىك، قارا خەت. بىرىنچى بېتىگە مەكتەپ لوگوسى(گېرىبى)، ياكى مۇناسىۋەتلىك تەگلىك ئىشلەتسىڭىز بولىدۇ. لېكىن مەزمۇن قىسمى ئامال بار ئاددى ھەم ئوچۇق بولغىنى ياخشى. ھەرىكەتلىك نەرسىلەر پەقەت ھەققى ئېھتىياج بولغاندا ئىشلىتىلگىنى ياخشى. بىرىنچى مەقسەت ئېنىق ئىپادىلەش، شۇ نۇقتا مەركەز بولىدۇ.

مۇناسىۋەتلىك رەسىم-دىئاگراممىلار قانچە ئېنىق بولسا شۇنچە ياخشى. دىئاگراممىدىكى رەقەملەر ئامال بار چوڭ بولسۇن، كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ كۆزى سىزدەك ياخشى ئەمەس، بولۇپمۇ پروفىسسورلارنىڭ، ئۇلارنىڭ ئەڭ ياقتۇرمايدىغىنى خەت ۋە سانلارنىڭ كىچىك بولۇشى.

بىر بەتكە بەك كۆپ مەزمۇن قوشۇۋالماڭ. تېكىست قانچە ئاز بولسا شۇنچە ياخشى، جۈملە بولمىغان قىسقا سۆز بىرىكمىلىرى بىلەن چەكلىنىڭ. ئامال بار مۇھىم مەزمۇنلارنىلا كۆرسىتىڭ. قورقماي قىسقارتىڭ. ئۇزۇن بولغانسېرى ئۆزىڭىزنىڭ پۇتىغا ئۆزىڭىز پالتا چاپقاندەك بولىدۇ، ھازىرغىچە ئۇزۇن لېكسىيىنى ياقتۇرغان ئادەم ئۇچراتمىدىم، ۋاقىت ھەممىگە قىممەتلىك. بەزى ئوقۇغۇچىلارنىڭ ماقالە تەتقىقاتى ئانچە ئوڭۇشلۇق بولمايدۇ، كۆزلىگەن نەتىجە چىقمايدۇ، بۇنىسى نورمال. لېكىن شۇنداق ئەھۋاللاردا كۆپىنچە ئوقۇغۇچىلار ئۆزىنىڭ تىرىشقانلىقىنى ئىسپاتلاش يۈزىسىدىن ھەممىنى كۆرسىتىپ، لېكسىيىنى بەكلا چۇۋالچاق ھەم ئۇزۇن قىلىۋېتىدىغان ئىشلار بار. سىزنىڭ يېتەكچىڭىز ياكى پروفېسسورىڭىز سىزنىڭ تىرىشقان-تىرىشمىغانلىقىڭىزنى ئېنىق بىلىدىغان كىشىلەر، شۇلار بىلسىلا كۇپايە، چۈنكى نومۇرنى ئاخىرى شۇلار ئاساس بولۇپ قويىدۇ. شۇڭا، لېكسىيىڭىزدە بىردەكلىكىنى، ھەم بىرلا ئاساسى مەزمۇنى شەرھلەشكە دىققەت قىلىڭ. ئەگەر بۇنى بىر ھىكايىگە ئوخشاتساق، بۇ ھىكايىڭىزدە بىرلا لىنىيە بولغىنى ياخشى، ھەممە مەزمۇن شۇ بىرلا لىنىيە ئۈچۈن خىزمەت قىلسۇن. ئانچە مۇھىم بولمىغان قىسىملارنى قوشۇمچە رايونغا ئىلىپ قويۇڭ (extra slides, or add some additional slides to your slides). مۇناسىۋەتلىك سوئاللار چىقىپ قالسا كۆرسەتسىڭىز بولىدۇ. ھەممە تەپسىلاتنى دەۋەتمەڭ. ئۇنداقتا سىز ئويلىمىغان سوئاللار چىقىپ قالسا قىينىلىپ قالىسىز. لېكسىيە بېرىشتىن بۇرۇن، ئاڭلىغۇچى ئورۇندا تۇرۇپ سىزگە قانداق سوئاللار چۈشۈشى مۇمكىن، ئەتراپلىق ئويلىشىڭ، بۇنىسى بەك مۇھىم. ھەر بىر بەتتە بوش ئورۇنلار ئاز بولسۇن، بۇ دېگەنلىك مەزمۇن كۆپ بولسۇن دېگەنلىك ئەمەس، دىئاگرامما ۋە خەتلەر ئامال بار چوڭ بولسۇن، بۇنداقتا يەرمۇ ئىسراپ بولمايدۇ، مەزمۇن ئېنىق بولىدۇ، ھەم بىر بەتتىكى ئۇچۇرنىڭ بەك كۆپ بولۇپ كېتىشىدىن ساقلىنالايسىز.

يەنە دېسەك يەنە شۇ، ئىخچام ئىشلەڭ، ئۇزۇن تېكىستلەردىن ساقلىنىڭ، ھەممىنى خەت قىلىپ يېزىپ قويسىڭىز، سۆزلىشىڭىزنىڭ نېمە ھاجىتى؟ ppt نى پەقەت سۆز بىلەن تەسۋىرلەش قىيىن بولغان فورمۇلا، رەسىم، دىئاگرامما، سانلىق مەلۇماتلارنى كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىمىز. مەزمۇن ئوچۇق ھەم ئېنىق بولسۇن، خۇلاسە ھەم نەتىجە خاراكتېردىكى سۆزلەرنىلا تىزىپ قويۇڭ، چوقۇم جۈملە شەكلىدە يېزىشىڭىزنىڭ ئورنى يوق. بەتلەرنىڭ سانى ئامال بار ئاز بولسۇن. 15 مىنۇتلۇق لېكسىيىگە 10 دا 12 بەت بولسا مۇۋاپىق. ئامال بار 15 تىن ئېشىپ كەتمىسۇن. 15 مىنۇتلۇق چەكلىمىگە ھۆرمەت قىلماي ئۇزۇن سۆزلىۋەتسىڭىز، بۇ سىزنىڭ ۋاقىتنى ياخشى كونترول قىلالمايدىغىنىڭىزنى، تەييارلىقنى پۇختا قىلمىغىنىڭىزنى بىلدۈرۈپ قويىدۇ. رېپېتىتسىيە كۆپ بولغىنى ياخشى، بۇنداق بولغاندا رەسمى سۆزلىگەندە راۋانلىققا كاپالەتلىك قىلالايسىز. بەزى بالىلار 10 قېتىم سۆزلەپ مەشىق قىلىدۇ. بولسا دوستلىرىڭىزنى ياردەمگە چاقىرىپ مەشىق قىلىپ، ئۇلارنىڭ پىكرىنى ئېلىڭ. يىتەكچىڭىزنىڭ پىكرىنى ئىلىش تېخىمۇ مۇھىم، كۆپىنچە ئوقۇغۇچىلار ھىچ پىكىر ئالمايدۇ-دە، ئاقىۋەت ئۆزى زىيان تارتىدۇ. ئىمكان بولسا، ئۆزىڭىز سىنغا ئىلىپ كۆرۈپ بېقىڭ، نۇرغۇن خاتالىقلارنى، ئوشۇقچە ھەرىكەتلەرنى تۈزىتىشكە ياردىمى بولىدۇ.

بۇ يەردە سىلەرگە بىر ماقالە ۋە بىر كىتاب تەۋسىيە قىلىمەن، ئۆلچەم دەپ چۈشەنسەڭلارمۇ بولىدۇ:

http://www.ee.ucr.edu/~rlake/Whitesides_writing_res_paper.pdf

كىتاب:
Strunk and White, The Elements of Style

ياخشى بىر تور بەت:

http://www.publishnotperish.org/intro/

Oghuzkb
York, 27.09.2014

بۇ يازما ئۇنىۋېرسال, چەتئەلدە ئوقۇش كاتېگورىيىسىگە يوللانغان. مۇقىم ئۇلانمىسىنى خەتكۈشلىۋېلىڭ.

ماقالە ۋە لېكسىيەلەردە سۆز ئىشلىتىش سەنئىتى ئۈچۈن 6 ئىنكاس بار

  1. شەبنەم مۇنداق يازغان:

    ‏سالام!
    ‏ياخشى پىكىرلەرنى بىرىپسىز.
    ‏ئاۋۇ ماقالە ۋە كىتابنى چۈشۈرۋالدىم ھەم تور بەت بىلەن قۇشۇپ دوسلۇرۇمغا ئەۋەتىپ قويدۇم.رەھمەت سىزگە.
    ‏(يېقىندا بىر دوستۇم،ئاكادىمىك لىكسىيە تەييارلاش ئۈچۈن چەتئەللىك ئاچقان كۇرسلارغا قاتنىشىپ يۈرەتتى.)

  2. ئۇيغۇربەگ مۇنداق يازغان:

    پايدىلىنىش قىممىتى يۇقىرى ئىكەن، تەمىنلەنگەن كىتاب ۋە ماقالىلەرنى چۈشۈرۈۋالدىم، رەھمەت…

  3. چاشقان مۇنداق يازغان:

    ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم
    كىتابنى ماڭىمۇ بىر ئەۋەتىپ بەرگەن بولسىڭىز، رەھمەت.
    mouse719@outlook.com

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز

تۆۋەندىكى HTML تەگلىرى ۋە خاسلىقلىرىنى ئىشلىتەلەيسىز: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong> <img src="" alt="" class="" width="" height="">

https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_bye.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_good.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_negative.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_scratch.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_wacko.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_yahoo.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_cool.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_heart.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_rose.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_smile.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_whistle3.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_yes.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_cry.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_mail.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_sad.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_unsure.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_wink.gif