ئانايۇرت: سەن ئۈچۈن بىر ئۈمىد

—-كەلگۈسىدىكى ۋەتىنىمىز ھاۋارايى ھەققىدىكى ئىھتېماللىقلار

يۇرتىمىز دۇنيادىكى ئەڭ قۇرغاق رايونلارنىڭ بىرى، بولوپمۇ تەكلىماكان دەل شۇ ئالاھىدە قۇرغاقلىق سەۋەبلىك دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ كۆچمە قۇملۇق بولوپ قالغان. ھىندى ئوكياندىن كەلگەن يامغۇرلۇق ئىقىمنى ئىگىزلىكى ھىمالايادىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان قارا-قۇرۇم تاغلىرى توسىۋالسا، سىبىريەدىن كىلىدىغان ھۆلچىلىكنى تەڭرىتاغلىرى توسۇپ قويىدۇ-دە تارىم ئويمانلىقى تەبئىلا ھىچقانداق بولۇت كىرەلمەس كوھىقاپقا ئايلىنىپ قالىدۇ. لىكىن بۇنىڭلىق بىلەن بۇ تاغلارنى قارغاشنىڭ ھاجىتى يوق. يەنە شۇ ئۆتەلمىگەن بولۇتلار ئۆزىنىڭ دەردىنى شۇ تاغلارغا تۆكىۋىتىدۇدە بۇ ھەيۋەتلىك تاغلارنى مۇزلۇق بىلەن تويۇندۇرىدۇ. دەل شۇ مۇزلۇقتىن ئىرىگەن سۇلار پۈتۈن تارىم، قاراشەھەر، ئىلى، سىر ۋە ئامۇ دەريالىرىنى سۇ بىلەن قامدايدۇ.مانا بۇ دەريالار پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مەدەنىيەتنى ئەسىرلەردىن بىرى بۆشۈكىدە تەۋرىتىپ كىلىۋاتىدۇ.

لىكىن ئارال دىڭىزنىڭ يوقۇلۇشى بىلەن باشلانغان تىراگىدىيە ھەممىمىزنى چۆچۆتۈپ قويدى. ئەينى ۋاقىتتا ئالىملار ئارال دىڭىز يوقىلىپ كىتىدۇ دىگەندە ئىشەنمىگەن ئىدىم، خۇددى ئۇلار بەك ئاشۇرۇپ مۇبالىغە قىلغاندەك. ئەمدى يەنە شۇ ئالىملار ھاياتلىقىمىزنىڭ تومۇرلىرى بولغان شۇ دەريالار، يەر-شارىنىڭ ئىللىشى تەسىرىدە تەڭرىتاغ، پامىر ۋە قاراقۇرۇمدىكى مۇزلۇقلارنىڭ يوقىلىشى بىلەن بىرگە يوقىلىدۇ دەپ بىشارەت بەرمەكتە. ئەمەلىيەتتە بۇ ھازىر بىشارەت ئەمەس، بىز ئاددى كۆزىمىز بىلەن كۈزىتەلىگىدەك تىزلىكتە يۈز بىرىۋاتىدۇ. باشلانغۇچتا ئوقۇۋاتقىنىمدا ھەر تەنەپۇستا سىرتقا چىقىپ خانتەڭرىنى مەركەز قىلغان تەڭرىتاغلىرىغا تويماي قارايدىغان ئادىتىم بار ئىدى، قاچان بىر كۈنى شۇ يەرلەرگە بىر بىرىپ باقسام دەپ ئارمان قىلاتتىم. ئىككى يىل ئالدىدا ئۆي يوقلاش بىلەن بىر باردىم، دىققەت قىلدىمكى مەن كىچىكمدە بىلىدىغان قار سىزىقلىرى كۆپ ئۆزگىرىپ، مۇزلۇقلار كىچىكلەپ كىتىپتۇ. بۇ خىل رىئاللىق مىنى يۇرتىمنىڭ كەلگۈسىدىن بەكلا غەم قىلىدىغان قىلىپ قويغان ئىدى. ئويلاپ باقايلى، ئۇ مۇزلۇقلار يوقاپ كەتسە، تارىم ئويمانلىقىدىكى ئون مىليون خەلقىمىز، فەرغانە ۋادىسىدىكى 20 مىليوندىن ئوشۇق ئۆزبەك، تاجىك قىرىنداشلىرىمىز نىمىگە تايىنىپ ياشايدۇ؟؟؟

ئاللاھ غا مىڭ شۈكرى، 122 يىللىق تارىخقا ئىگە دۇنيادىكى ئەڭ نوپوزلۇق ژۇرنال دۆلەت جۇغراپىيەسى (national geographic) نىڭ 2009-يىللىق 4-سانىغا بىسىلغان بىر ماقالە بىزگە ئازىراق ئىلھام بولىدىكەن. بۇ ماقالىدە كەلگۈسى يىرىم ئەسىردە يەر-شارىنىڭ مۇھىتىدا قۇرغاق رايونلارنىڭ كىڭىيدىغانلىقى ئىلىمى مودىللار بىلەن تەخمىن قىلىنغان، يەر-شارى خاراكتىرلىق قۇرغاق ۋە ھۆل ھاۋا ئىقىملىرىنىڭ ئۇچرىشىش يۈزى ھازىرقى شىمالى ۋە جەنۇبى 30° پارالىلدىن تەخمىنەن شىمالى ۋە جەنۇبى 40° پارالىلغا يۆتكىلىدىكەن. بۇنىڭ بىلەن قۇرغاق رايونلار دائىرىسى ھازىرقىدىن كۆپ كىڭىيىدىكەن. بۇنىڭ ئاقۋىتى دۇنيادا ئاشلىق قەھەتچىلىك پەيدا قىلىشى مۇقەررەرلىكتەك تۇرىدۇ. شۇنداقتىمۇ ماقالىدە بىرىلگەن خەرىتىدىكى 2041 دىن 2070 يىلىغىچە بولغان ھۆل-يىغىن مىقدارىنىڭ بىشارەتلىك خەرىتىسىدە بىزنىڭ يۇرتىمىز ھۆل-يىغىن 50 پەرسەنت ئاشىدىغان (خەرىتىدىكى يېشىل رەڭلەر) رايون بولوپ قالغان. رايونىمىزلا ئەمەس، پۈتكۈل قۇرغاق ئوتتۇرا ئاسىيا يېشىل رەڭگە پۈركىنىپتۇ!!!

خەيىر، بۇ پەقەت بىر مودىل، كىم بىلىدۇ، ئاللاھ نىڭ قۇدرىتىدە يەنە نىمە ئۆزگىرىشلەر بولىدۇ. تۇيۇقسىز يەنە بىر ئىشلار چىقىپ شۇ ئالىملارمۇ ئاغزىنى ئىچىپلا قىلىشى مۇمكىن. قارايدىغان بولساق ھازىرقى ئاسترونومىيەدىمۇ قارا ئۆڭكۈر قاتارلىقلار توغۇرلۇق مىڭدىن ئوشۇق مودىل بار، ھەر مودىلنىڭ ئۆزىگە خاس ئارتۇقچىلىق ۋە يىتەرسىزلىكى بار، لىكىن قايسى مودىل ئەڭ توغرا بۇنىڭغا ھازىرقى ئىلىم-پەن تىخى تەجىربە ئارقىلىق جاۋاب بىرەلىگىنى يوق. بەلكىم يۇقارىقى مودىلمۇ خاتا بولوپ چىقىشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ ئۈمىدسىزلىككە ئەسىر بولغان پىكىرلىرىم قايتىدىن بىر ئىچىلىپ قالدى. بىلدىمكى، ئىنسان ھەر نەرسىنى قىلسۇن، ئەگەر ئاللاھ رىزقىمىزنى بەرگەنلا بولسا ھامان بىر سەۋەبلەر بىلەن بىزگە بىر چىقىش يوللىرى بىرىدىغاندەك تۇرىدۇ:-) كىم بىلىدۇ، بەلكى «ئوتتا كۆيۈپ يوقالغۇچى دۇنيا» نىڭ شۇ تەرەپكە ئالغان قەدىمىنىڭ باشلىنىشىدۇ… 1971-2000 يىلغىچە بولغان ئوتتۇرچە ھۆل-يىغىننىڭ 2041-2070 يىللىرىدىكى ئوتتۇرچە ھۆل-يىغىن ئۆزگىرىش پىرسەنتى ئەھۋالى

ھاۋا ئىقلىمى ئايلانمىلىرىنىڭ ھازىرقى ۋە كەلگۈسى ئەھۋالى

مەزكۇر ژۇرنال شۇ سانىنىڭ ئۇلىنىشى

دۆلەت جۇغراپىيەسى 2009-يىللىق 4-سان ئۇلىنشى

anayurt: sen üchün bir ümid
—-kelgüsidiki wetinimiz hawarayi heqqidiki ihtimalliqlar
yurtimiz dunyadiki eng qurghaq rayonlarning biri, bolopmu teklimakan del shu alahide qurghaqliq seweblik dunyadiki eng chong köchme qumluq bolop qalghan. hindi okyandin kelgen yamghurluq iqimni igizliki himalayadin qalsila ikkinchi orunda turidighan qara-qurum taghliri tosiwalsa, sibiryedin kilidghan hölchilikni tengritaghliri tosup qoyidude tarim oymanliqi teb’ila hichqandaq bolut kirelmes kohiqapqa aylinip qalidu. likin buningliq bilen bu taghlarni qarghashning hajiti yoq. yene shu ötelmigen bolutlar özining dedini shu taghlargha tökiwitidude bu heywetlik taghlarni muzluq bilen toyunduridu. del shu muzluqtin irigen sular pütün tarim, qarasheher, ili, sir we amu deryalirini su bilen qamdaydu. bu deryalar pütün ottura asiyadiki medeniyetni esirlerdin biri böshükide tewritip kiliwatidu.

likin aral dingizning yoqulushi bilen bashlanghan tiragidiye hemmimizni chöchötüp qoydi. eyni waqitta alimlar aral dingiz yoqilip kitidu digende ishenmigen idim, xuddi ular bek ashurup mubalighe qilghandek. emdi yene shu alimlar hayatliqimizning tomurliri bolghan shu deryalar, yer-sharining illishi tesiride tengritagh, pamir we qaraqurumdiki muzluqlarning yoqilishi bilen birge yoqilidu dep bisharet bermekte. emeliyette bu hazir bisharet emes, biz addi közimiz bilen köziteligidek tizlikte yüz biriwatidu. bashlanghuchta oquwatqinimda her tenepusta sirtqa chiqip xantengrini merkez qilghan tengritahglirigha toymay qaraydighan aditim bar idi, qachan bir küni shu yerlerge bir birip baqsam dep arman qilattim. ikki yil aldida öy yoqlash bilen bir bardim, diqqet qildimki men kichikmde bilidighan qar siziqliri köp özgirip, muzluqlar kichiklep kitiptu. bu xil realliq yurtimning kelgüsidin bekla ghem qilidighan qilip qoyghan idi. oylap baqayli, u muzluqlar yoqap ketse, tarim oymanliqidiki on milyon xelqimiz, ferghane wadisidiki 20 milyondin oshuq özbek, tajik qirindashlirimiz nimige tayinip yashaydu???

allah gha ming shükri, 122 yilliq tarixqa ige dunyada eng nopozluq zhurnal dölet jughrapiyesi ning 2009-yilliq 4-sanigha bisilghan bir maqale bizge aziraq ilham bolidiken. bu maqlide kelgüsi yirim esirde yer-sharining muhitida qurghaq rayonlarning kingiydighanliq ilimi modillar bilen texmin qilinghan, yer-shari xaraktirliq qurghaq we höl hawa iqimlirining uchrishish yüzi hazirqi shmali we jenuni 30° parallildin texminen shimali we jenubi 40° paralilgha yötkilidiken. buning bilen qurghaq rayonlar dairisi hazirqidin köp kingiyidiken. buning aqwiti dunyada ashliq qehetchilik peyda qilishi muqerrerliktek turidu. shundaqtimu maqalide birilgen xeritidki 2041 din 2070 yilighiche bolghan höl-yighin miqdarining bisharetlik xeritiside bizning yurtimiz höl-yighin 50 persent ashidighan (xeritidik yishil rengler) rayon bolop qalghan. royanimizla emes, pütkül qurghaq ottura asiya yishil rengliniptu.

xeyir, bu peqet bir modil, kim bilidu, allah ning qudritide yene nime özgirishler bolidu, tuyuqsiz yene bir ishlar chiqip shu alimlarmu aghzini ichipla qilishi mumkin. qaraaydighan bolsaq hazirqi astronomiyedimu qara öngkür qatarliqlar toghurluq mingdin oshuq modil bar, her modilning özige xas artuqchiliq we yitersizliki bar, likin qaysi modil eng toghra buninggha hazrqi ilim-pen tixi tejirbe arqiliq jawab bireligini yoq. belkim yuqariqi modilmu xata bolop chiqishi mumkin. shundaqtimu ümidsizlikke esir bolghan pikirlirim qaytidin bir ishilip qaldi. bildimki, insan her nersini qilsun, eger allah rizqimizni bergenla bolsa haman bir sewebler bilen bizge bir chiqish yolli biridighandek turidu:-)

1971-2000 yilghiche bolghan otturche höl-yighinning 2041-2070 yilliridiki otturche höl-yighin özgirish percenti ehwali


hawa iqlimi aylanmilirining hazirqi we kelgüsi ehwali


mezkur zhurnal shu sanining ulinishi
dölet zhughrapiyesi 2009-yilliq 4-san ulinishi

2010-yil, seper iyining 13-küni
Ulm

بۇ يازما ئۇنىۋېرسال كاتېگورىيىسىگە يوللانغان. مۇقىم ئۇلانمىسىنى خەتكۈشلىۋېلىڭ.

جاۋاب يېزىش

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلارنى چوقۇم تولدۇرۇسىز

تۆۋەندىكى HTML تەگلىرى ۋە خاسلىقلىرىنى ئىشلىتەلەيسىز: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong> <img src="" alt="" class="" width="" height="">

https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_bye.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_good.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_negative.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_scratch.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_wacko.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_yahoo.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_cool.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_heart.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_rose.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_smile.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_whistle3.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_yes.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_cry.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_mail.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_sad.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_unsure.gif 
https://achinuq.org/wp-content/plugins/wp-monalisa/icons/wpml_wink.gif